Με
το κείμενο που ακολουθεί (το οποίο είχε δημοσιευτεί σε δυό μέρη, εδώ
όμως το παρουσιάζουμε στο σύνολό του) συνεχίζουμε τη παρουσίαση
σημαντικών εργασιών γύρω από τη ζωή και το έργο του Αντόνιο Γκράμσι.
Όπως είχαμε σημειώσει και παλιότερα, στόχος μας είναι να γίνει ακόμη πιο
προσβάσιμο στο ευρύτερο ελληνικό αναγνωστικό κοινό -πέρα από αυτά που
έχουν δημοσιευτεί μέχρι σήμερα στην ελληνική γλώσσα- το έργο αυτού του
μεγάλου επαναστάτη.
του LucianoCanfora
Μέρος Ι
Η Ιστορία του Ιταλικού Κομμουνιστικού Κόμματος (ΙΚΚ) και αυτή της ζωής του Αντόνιο Γκράμσι και στη συνέχεια η «αποδοχή» του postmortem[μετά
θάνατον], είναι με τέτοιο τρόπο συνυφασμένες, που μπορεί να ειπωθεί,
ότι πραγματικά συμπίπτουν και εννοιολογικά. Η Ιστορία του ΙΚΚ
περιστρέφεται γύρω από τη σχέση με τον Γκράμσι: ιδεολογικά, πολιτικά,
προσωπικά. Από την ίδρυση του Κόμματος μέχρι το συνέδριο του Κόμματος
της Λυών τον Ιανουάριο του 1926, λαμβάνει χώρα η άνοδος του Γκράμσι σε
ηγέτη του νέου Κόμματος. Ο Γκράμσι κερδίζει την ηγετική ομάδα για την
υποστήριξη των θέσεών του. Η ηγεσία του όμως διαρκεί λιγότερο από ένα
έτος, επειδή, ήδη στις 8 Νοεμβρίου του 1926 ο Γκράμσι συνελήφθη:
Εξορίζεται στην Ούστικα. Από τον Ιανουάριο του 1927 μέχρι τη δίκη του
στη Ρώμη (στις 4 Ιουνίου 1928) βρίσκεται προφυλακισμένος στο Μιλάνο. Στη
συνέχεια φυλακίζεται. Κατά τη διάρκεια της μακρόχρονης φυλάκισής του
επικρατεί «έξω» η σταλινοποίηση του διεθνούς κομμουνιστικού κινήματος:
εδώ, κεντρικά γεγονότα είναι η «στροφή» του 6ου Συνεδρίου της
Κομιντέρν (η γραμμή του «σοσιαλφασισμού») και η –κατ΄ αρχήν πολιτική-
εκκαθάριση της μπολσεβίκικης αντιπολίτευσης, αλλά επίσης (και σ΄ αυτή
την απόφαση το ιταλικό Κόμμα παίζει έναν σημαντικό ρόλο) η αποφασιστική
αλλαγή πορείας του 7ου Συνεδρίου [της Κομμουνιστικής
Διεθνούς]. Ο Γκράμσι δεν συμφωνούσε με τη «στροφή» του 1929. Αυτό ήταν
γνωστό στην ηγεσία του Κόμματος, κυρίως στον Παλμίρο Τολιάτι, ο οποίος
βρισκόταν μπροστά στο δύσκολο καθήκον, να εναρμονίσει την πειθαρχία
απέναντι στη Κομιντέρν με τη φροντίδα τής –πάντα δύσκολης- σχέσης προς
τον μεγάλο φυλακισμένο.
Επικαιρότητα του σοσιαλισμού
Μετά
το θάνατο του Γκράμσι, μπορούν να διακριθούν δυό φάσεις. Στη πρώτη
επρόκειτο για το ότι έπρεπε να τονιστεί η συμβατικότητα των διδασκαλιών
του Γκράμσι με τον «Μαρξισμό-Λενινισμό». Αυτό αναγκαστικά προκαλούσε μια
απρόσεκτη φιλολογική ασχολία με τα γράμματα και τα Τετράδια της Φυλακής
του Γκράμσι. Ωστόσο, η δημοσίευση του Τετραδίου 11, στο επίκεντρο του
οποίου βρισκόταν η ριζοσπαστική κριτική του Γκράμσι στον σχολαστικό
σοβιετικό μαρξισμό («Εκλαϊκευτικό διδακτικό βιβλίο» του Μπουχάριν), ήταν
ήδη και τότε ένα πολύ σημαντικό εγχείρημα. Ας μη ξεχνάμε τις κριτικές
στο μαρξισμό του Γκράμσι, τις οποίες αποκρούει ο Τολιάτι στην επιστολή
προς τον AmbrogioDonini, την οποία δημοσίευσε η AlbertinaVittoria
το 1990. Στη δεύτερη φάση, αντιθέτως, τονιζόταν όλο και περισσότερο η
ιδιαιτερότητα της διδασκαλίας του Γκράμσι (κάτι που ωφέλησε στην
επανάκτηση των κειμένων στη φιλολογική τους ολότητα). Στο ΙΚΚ μπορεί
επομένως να πιστοποιηθεί, ότι ακόμη και στις πιο άσχημες εποχές του,
μπόρεσε να αποφύγει την απώλεια της σύνδεσής του με αυτή τη διδασκαλία.
Κεντρική μορφή αυτού του συμβάντος είναι ο Παλμίρο Τολιάτι: Ο Τολιάτι
ήξερε πάντα την ανεπανόρθωτη ζημιά, που θα είχε μια ρήξη με την
Κομιντέρν και τον Στάλιν (στην Ιταλία και αλλού) για το απαγορευμένο και
διωκόμενο από τον φασισμό Κόμμα, απ΄ την άλλη όμως ήξερε και την
ανωτερότητα της γκραμσιανής ανάλυσης –ακόμη και τότε, πιστεύω, όταν
αποδέχτηκε τη «στροφή» εξαιτίας της πειθαρχίας, και, σε καμιά περίπτωση
εσωτερικά (innerlich).
Το
πολιτιστικό όριο της ρωσικής επανάστασης, το οποίο αναπόφευκτα
μετατράπηκε επίσης σε πρακτικό, βρισκόταν στο ότι καθοδηγήθηκε από
ανθρώπους οι οποίοι ήταν σταθερά πεπεισμένοι, ότι η κοσμοϊστορική στροφή
είχε ήδη λάβει χώρα [οδηγώντας] στο τέλος του καπιταλισμού. Όλες οι
ενέργειές τους ερμηνεύονται και αναπτύσσονται στο φως αυτής της
πεποίθησης. Σαν να μην ήταν η τραγική και αποφασιστική περίοδος του
Πρώτου Παγκοσμίου πολέμου –το φθινόπωρο του 1917, όταν με εξαίρεση την
Αμερική, αδιακρίτως όλα τα μεγάλα κράτη που συμμετείχαν στο πόλεμο,
βρίσκονταν σε μια ακραία στρατιωτική, κοινωνική κρίση-, σαν να μην
έλλειπαν οι, εκείνη την από πολλές απόψεις μοναδική στιγμή της
ευρωπαϊκής Ιστορίας, συνθήκες, που μπορούσαν να οδηγήσουν σ΄ αυτή τη
πεποίθηση. Από δω προέκυπτε η εκ νέου ένταση (η οποία παρέλαβε ξανά την
αντιπαράθεση του 1914) μέσα στα εργατικά και σοσιαλιστικά κινήματα των
κρατών που συμμετείχαν στο πόλεμο –και η διαμάχη ανάμεσα σ΄ αυτά, που,
παρά του ότι ο ατέλειωτος πόλεμος κλόνισε την [υπάρχουσα] τάξη πραγμάτων
αρκετά, δεν έβλεπαν την κρίση ως οριστική, και σ΄ εκείνα, που έβλεπαν
ότι ήρθε η ώρα για ριζικές αλλαγές. Η αποφασιστική διαμάχη αφορούσε έτσι
στο ζήτημα της επικαιρότητας του σοσιαλισμού στη Δύση και τον τρόπο,
για το πώς θα μπορούσε να φθάσει κάποιος σ΄ αυτόν. Ο Γκράμσι ανήκε σ΄
εκείνους που είχαν πειστεί για αυτή την επικαιρότητα και την ορθότητα
του δρόμου που επέλεξαν οι μπολσεβίκοι. Η ζωή του σφραγίστηκε μέχρι το
τέλος από την αυξανόμενη επανεξέταση αυτής της διάγνωσης.
Δυό είδη τακτικής